Иргэдийн улс төрийн оролцоо

“Ардчилсан тогтоцтой улс оронд өөрийн орны ард иргэддээ улс төрийн оролцоог нь хуулийн дагуу албан ёсоор олгосон байдаг” гэж иргэдийн улс төрийн оролцоог томъёолжээ. Үүнээс харвал манай орны ард иргэд улс төрийн оролцоогоор бүрэн хангагдсан мэт ойлгогдоно. Үндсэн хуулиндаа ч иргэдийн улс төрийн тэгш оролцоог тусгасан байдаг. Гэхдээ яг дээр томъёолсончлон манай иргэд улс төрд бүгд тэгш оролцож шийдвэр гаргах түвшинд нөлөө үзүүлж, өөрсдийн эрхээ хамгаалж, улс орны хөгжил зөв голдрилдоо ороход хүн бүр хувь нэмрээ оруулж чадаж байна уу гэвэл бас л эргэлзээтэй.
Нэн ялангуяа өнгөрсөн 20-р зуунд нийгмийн коммунист тогтолцооноос болоод жирийн иргэдийн улс төрийн оролцоо гэдэг ойлголт амьдрал дээр огт байгаагүй, онолын хувьд тунхагийн чанартай байсан гэж ойлгож болно. 1924 онд батлагдсан анхдугаар үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэгт: “…Бүх Монгол улсыг Үүнээс хойш Бүгд Найрамдах Бүрэн Эрхт Ард Улс.” гээд “…Улсын дээд эрхийг жинхэнэ ардад эдлүүлэн улсын аливаа хэргийг Улсын Их Хурал, мөн энэ хурлаар сонгогдсон Засгийн газраас гүйцэтгэн шийтгүүлэх явдлыг нийтээр сүсэглэн дагавал зохино” гэж тунхаглажээ. Улсын дээд эрхийг жирийн ардад эдлүүлнэ гэсэн хэдий ч амьдрал дээр жирийн иргэдийн улс төрийн оролцоо гэж бараг байсангүй. Сонгох эрхээ эдэлдэг хэдий ч дээрээс тулгаж өгсөн ганц хүний нэрийг өөр сонголтгүйгээр дугуйлах төдий л эдэлж байв. Ийм нөхцөлд иргэдийн улс төрийн оролцооны талаар ярихын ч хэрэггүй байлаа. Жирийн иргэд нь тухайн нийгмийнхээ тогтолцооны эрэг шураг төдий л байсан хэрэг. Тухайн нийгмийн тогтолцоо нь тийм байсан юм.
Харин 1990 оны ардчилсан хувьсгалаар эрх чөлөөгөө олж, 1992 онд батлагдсан үндсэн хуулиндаа иргэдийн улс төрийн оролцооны талаар тов тодорхой зааж, хэнээс ч хараат бусаар иргэд улс төрд оролцож болохыг тунхаглаж өгсөн билээ. 1992 онд батлагдсан шинэ Үндсэн хуулийн гуравдугаар зүйлд “Монгол Улсад засгийн бүх эрх ард түмний мэдэлд байна. Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдэлнэ” гэж заажээ. Энэ мөчөөс хойш бид улс төрд хараат бусаар чөлөөтэй оролцож, сонгох сонгогдох эрхээ чөлөөтэй эдэлж байна.
Гэхдээ өнөөгийн Монголын ард иргэдийн улс төрийн оролцоог авч үзвэл
- Идэвхгүй буюу эрхээ бүрэн ойлгоогүй хэсэг
- Идэвхтэй хэсэг гэж 2 хуваан үзэж болмоор санагдана
Ер нь монгол хүний улс төрийг ойлгох ойлголт, төрийг үзэх үзэл, жирийн иргэд улс төрд оролцоог уламжлалаар нь авч үзвэл их сонин ойлголт гарч ирнэ. Уламжлал хөөж үзвэл 20-р зууны эхэн хүртэл хаант засагтай байж байгаад гэнэт коммунист тогтолцоонд шилжиж 1990-ээд оноос л иргэдийн эрх, эрх чөлөө, улс төрийн тэгш оролцоо гэсэн ойлголтууд бий болж эхэлсэн. Төр гэгчийг нилээд бурханчлан шүтэж ойлгодог, төрийн сүлдэндээ залбирч ирсэн ард түмэн. Дээр өгүүлсэн сонин ойлголт гэж юуг хэлээд байна гэвэл “төрийн төлөө оготно боож үхэх” гэсэн уламжлалт ойлголтыг хэлээд байгаа хэрэг. Ардчилсан тогтцод шилжээд иргэдийн улс төрийн эрх, эрх чөлөөг тунхаглаад арван хэдэн жил өнгөрсөн хэдий ч энэхүү “төрийн төлөө оготно” гэсэн ойлголт одоо хэр нь хүмүүсийн ой тойнд нилээд гүнзгий байсан хэвээр байна. Энэхүү ойлголтонд төрөө дээдлэх уламжлалт монгол сайхан үзэл байгаа хэдий ч нөгөө талаар төрд жирийн миний оролцоо илүүц гэсэн буруу талын ойлголт нь илүү давамгайлаад байх шиг санагддаг. Ингэснээрээ жирийн иргэд өөрсдийн улс төрийн эрхээ эдэлж чаддаггүй, улс төрийн оролцоо гэдгийг ерөөсөө л өөрөөсөө хол хөндий, хүрч болшгүй зүйл мэт ойлгоход хүрдэг.
Нөгөө талаар энэхүү улс төрийн оролцооны сул дорой идэвхгүй байдал нь иргэдийн боловсрол, мэдлэг, мэдээлээр дутагдалтай, орлогын хэмжээ бага байдаг зэрэгтэй холбоотой. Бас дээр өгүүлсэн монгол хүний төрөө дээдэлдэг, төрдөө бүхнийг итгэж даатгадагтай ч бас холбоотой. Энэ бол улс төрд маш идэвхгүй оролцдог нэг хэсгийн тухай дүгнэлт юм. Энэ бол нэг тал нь. Нөгөө талд нь нөгөө нэг идэвхтэй хэсгийн улс төрийн оролцоо урд өмнө байгаагүйгээр хүчтэй гарч ирж байгаа. Эдгээр нь харьцангуй боловсорсон, гэгээрсэн өөрсдийн эрх чөлөөгөө мэдэрсэн, бас нөгөө талаар улс орны ирээдүйн хувь заяанд санаа зовсон, харьцангуй иргэншсэн залуу үеийнхэн юм. Энэхүү идэвхтэй хэсэг нь эвлэлдэн нэгдэж зохион байгуулалтанд орж, улс төрийн буруу шийдвэрт нөлөө үзүүлж, нэг үеэ бодвол эрх баригчдаа хянаж чаддаг болжээ. Яг энэ хяналтын талаар онолд юу гэж өгүүлснийг авч үзье. Керол Пейтмэн “Оролцоо ба ардчилалын онол” хэмээх бүтээлдээ “...оролцоот нийгэм оршин байхын үр дүнд тухайн хүн үндэсний хэмжээнд ажиллаж байгаа төлөөлөгчийн үйл ажиллагааг дүгнэж цэгнэх илүү чадвартай болно, шаардлага гарвал үндэсний цар хүрээ бүхий асуудлаар шийдвэр гаргах илүү сайн чадамжтай болно. Мөн түүнчлэн үндэсний хэмжээнд гарсан шийдвэр өөрийнх нь амьдрал, орчинд хэрхэн нөлөөлөв гэдгийг жигнэн тунгаах илүү сайн чадвартай болох юм.” гэж өгүүлжээ. Энэ бол иргэдийн улс төрийн оролцоо идэвхтэй байснаар гарах үр дүнгийн талаарх үнэлэлт юм.
Харин улс төрийн оролцоог онолын үүднээс авч үзвэл “Ардчилалын чанарын өндөр түвшнийг илэрхийлэх үзүүлэлтийн хувьд оролцоо нь зөвхөн сонгуулийн оролцоогоор хязгаарлагдахгүй хийгээд улс төрийн нам, иргэний байгууллагын үйл ажиллагаа, нийтийн бодлогын талаарх хэлэлцүүлэг, сонгогдсон төлөөлөгчидтэй харилцах, хариуцлагыг шаардах, төрийн алба хашиж буй хүмүүсийн үйлдлийг хянах болон орон нутгийн түвшинд нийтийн асуудал боловсруулахад хамааралтай байх зэргээр илэрнэ” гэж томъёолжээ. Яг энэ утгаар нь авч үзвэл манайд идэвхтэй хэсэг буюу иргэний хөдөлгөөнүүд энэхүү эрх үүргээ сайтар биелүүлж чадаж байгаа.
Нэг үе ялангуяа 2000-2004 оны хооронд нэг нам дангаар засгийн эрх барьж байхад нам эвсэл, иргэний байгууллага, ард иргэдийн улс төрийн оролцоонд нилээд саад хийх, үл хүлээн зөвшөөрөх хандлага ажиглагдаж байсан. Жишээ нь сөрөг хүчнийхээ дуу хоолойг сонсдоггүй, жагсаал цуглааныг хориглодог, хүчээр тараадаг, элдэв янзаар саад хийдэг, хэвлэл мэдээллийг дарамталж номхруулдаг худалдан авдаг, сэтгүүлчдийг баривчилж саатуулдаг гэх зэрэг олон сөрөг үзэгдэл гарч байсан. Нийгмийн идэвхтэй хэсгийн улс төрийн оролцоог ингэж боогдуулж байсан тэр үед нөгөө нэг идэвхгүй хэсгийн оролцооны тухай ойлголт гэж бараг байгаагүй гэж хэлж болно. Иймэрхүү явдал улам даамжирвал “...зохион байгуулагдах, эвсэн нэгдэх, тэр бүү хэл санал өгөх нь эрсдэлтэй болж, оролцооны зарчмыг үгүй хийхэд хүргэж цөөнхийн зүгээс улс төрийн нөлөө үзүүлэх аливаа үйлдэл болгоныг нухчин дарах хүртэл арга хэмжээ авдаг” тухай оролцооны гажуудлын талаар онолд дурджээ.
Яг өнөөгийн байдлаар Монголд иргэдийн улс төрийн оролцоо нилээд сэргэж боломжийн хэмжээнд байгаа гэж үзэж болно. Идэвхтэй хэсгээ дагаад идэвхгүй хэсгийн оролцооны талаарх ойлголт ч илт сэргэж байгаа нь харагддаг. Гэхдээ энэ нь хангалттай гэсэн үнэлэлт биш юм.

Умард Солонгосын удирдагч Ким Ир Сен

Оросуудын хэлж заншсанаар Ким Ир Сен гэх боловч солонгос дуудлагаараа Ким Иль Сон гэж дуудагддаг. Тэрээ цэл залуу 33 насандаа Умард Солонгосын “аугаа их удирдагч” болсон бөгөөд 1994 онд 82 насандаа ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлтлээ төрийн эрх барьсан юм. Энэ үзүүлэлтээрээ нэгэн төрлийн дээд амжилт тогтоодог. Сталинаас 40 жил Мао Зе Дунаас 20 жил илүү насалж Өмнөд Солонгосын 6 ерөнхийлөгч, АНУ-ын 9 ерөнхийлөгч, Японы 21 ерөнхий сайдыг элээжээ.
Тэрбээр 1912 оны 4 сарын 15-нд /Титаник хөлөг сүйрсэн өдөр/ Пхеньян хотын баруун хэсэгт 3 хүүтэй айлын ууган хүү болж төржээ. Түүний жинхэнэ нэр нь Ким Сон Жү юм. Тэрээр 8 жилийн дунд сургуулийн боловсролтой гэх боловч үнэн хэрэг дээрээ 8 жил ч сурч чадаагүй нэгэн. Дунд сургуулийн сурагч байх үедээ Солонгосын коммунист намын ажил хэрэгт оролцож яваад япончуудад баригдаж 1929 оны 5 сард шоронд оржээ. Энэ үе Солонгос орон Японы колони байсан үе. Шоронгоос гараад Японы эсрэг тэмцэлд тууштай оролцон жинхэнэ нэрээ өөрчлөн Ким Ир Сен гэдэг нэр авчээ. Энэ нь “нар болох, нар мандах” гэсэн утгатай бэлэг дэмбэрэлийн чанартай нэр юм.
Ким Ир сен 19 настайдаа 1932 онд Хятадын коммунист намд элссэнээр зэвсэгт тэмцлийн замд оржээ. Одоо Хойд Солонгост энэ өдрийг Солонгосын Ардын Арми байгуулагдсан өдөр /1932, 4, 25/ гэж тэмдэглэдэг. Тэрээр 1941 онд Зөвлөлтөд очиж Зөвлөлтийн Алс Дорнодын цэргийн ангид цэргийн эрдэмд суралцаж байгаад 1945 оны 9 сард Зөвлөлтийн улаан армийн Хуурай замын цэргийн ахмад цолтойгоор Умард Солонгостоо эргэж иржээ. Эх орондоо ирмэгц Зөвлөлтийн арми, зөвлөхүүдийн тусламжтайгаар засаг төрийн эрхийг авч юуны түрүүнд коммунист чиглэлийн нам байгуулах ажилд шамдан оржээ. 1948 оны 9 сарын 9-нд Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс-ыг байгуулан Сайд нарын зөвлөлийн дарга буюу Ерөнхий сайдын суудалд заларчээ. Ингээд нас бартлаа энэ албыг тасралтгүй барьсан болой. 1972 онд улсынхаа хуулинд өөрчлөлт оруулан Улсын даргын албан тушаалыг бий болгож өөрөө дарга нь болжээ. Мөн 1948 онд Умар Солонгосын Ардын Армийг байгуулан Дээд ерөнхий командлагчийн тушаалыг өөртөө авчээ. Тэрээ 1991 онд өөрийн хүү Ким Чен Ирд бүх албан тушаал эрх мэдлээ өвлүүлэн өгсөн билээ.
Тэрбээр хаадын зүүдэнд ч орохооргүй 5 том шилтгээн харш, үй олон өргөө ордонтой бөгөөд тэнд ямар ч хүн нэвтрэх эрхгүй хаалттай байдаг. Шөнө болгон аюулгүй байдлын үүднээс өөр өөр ордонд унтдаг /Одоо бол Ким Чен Ир/ байна.1980 аад оны үеийн нэгэн тооллогоор Умард Солонгост Ким Ир Сений хөшөө багаар бодоход гучин дөрвөн мянга орчим сндэрлээстэй байна гэсэн тоо гарчээ. 1972 онд 60 насных нь ойгоор түүнд зориулсан 66 фут алтаар бүрсэн хөшөө босгосон байна.
Одоо түүний бүх халааг хүү Ким Чен Ир нь залгамжилж аван үргэлжлүүлж байна.

Японы шилдэг хайку

Нүцгэн мөчир дээр
Ганц хэрээ сууна...
Намрын үдэш

Үг хэлмэгц
Уруул жиндэнэ –
Намрын салхи

Цаасан цонхыг
Цоолох хүнгүй боллоо.
Гэрт хичнээн хүйтэн
/Японы Эдогийн үеийн яруу найрагч бүсгүй Тиё нас барсан хүүхдээ санагалзан байж бичжээ. Японы хойт нутгийн өвөл маш хүйтэн. Цаасан цонх л хүйтэн жаврыг хаана. Томоогүй үр цаасан цонхыг хуруугаараа цоолж эцэг эхдээ төвөг уддаг байж л дээ. Тэр жаахан амьтныг эрлэг аваад явчихаж. Одоо хэнч цонх цоолж хүйтэн жавар гэрт оруулахгүй. Гэвч дулаан байшинд ямар ч жаргал алга. “Хичнээн хүйтэн”/

Гар дээр суусан эрвээхэй
Хичнээн тунгалаг билээ,
Хэн нэгний сэтгэл шиг

Хаврын налгар өдөр
Хатаахаар дэлгэж тавьсан
Улаан торгоны үнэрийг ээ!

Onch mergen ugs

1. Гутранги үзэлтэн бол боломж бүхэн дотроос хэцүүг нь олж хардаг. Харин өөдрөг үзэлтэн бол хэцүү бүхний дотроос байгаа боломжийг олж хардаг. /Унистон Черчилль/2. Ямагт өөрийнхөө хүрч чадахгүй зүйлд дурлан амьдрах хэрэгтэй өөрөө тэмүүлдэгийнхээ хүчинд л хүн өндөр болдог. /М.Горький/3. Арга заль хэрэглээд аз жаргалд хүрдэггүй амьдралаас баяр жаргалыг олж сурах нь чухал хүн яаж ч хичээгээд гай зовлонг тойрдоггүй муу санааг өөрөөсөө зайлуулж чадах нь гай зовлонгоос холуур явах хамгийн сайн арга билээ. /Хун Зи Чэн/4. Анхны хайр хүнд багтаж ядсан их баяр баясгалан авчирдаг болохоор гадагш гаргаж ярихгүй л бол багтааж шингээдэггүй /А.Дюма/

Алдаагүй илтгэх 10 зарчим

1. Илтгэх сэдвээ сайтар боловсруулах
2.Илтгэлээ цаг гарган бэлдэх
3. Дадлага хийх
4. Өөртэй итгэлтэй байх
5. Ярих нөхцөл байдалаа тогтоох
6. Тэнхимийн талаарх мэдээлэл олж авах
7. Илтгэх зорилгоо тогтоох
8. Сэдвийнхээ талаар нөөц мэдээлэлтэй
9. Илтгэх үедээ мэдрэмжээ ашиглаж сурах
10. ярих аргад суралцах

Залуусдаа шинэ жилийн мэнд хүргэе...

Сайн байцгаана уу? юу хийцгээж байна даа. Би та бүхэндээ өдрийн тэмдэглэл бичих нь нэн чухал юмаа гэж хэлмээр санагдлаа. Ялангуяа сайн сайхан зүйлээ бичээд байвал ололтоор дүүрэн харагдана.
Энэ нь өөдрөг сэтгэлийг ургаш нь дуудаж, сэтгэл санаагаар дэмжидэгийн илрэл юм.
Бид мунхаг найзуудынхаа хийсэн тэнэг хэрэгүүдтэй зууралдах хэрэггүй боловуу...

/ Бод, сэтгэ, хэргэл, түгээ/

Оросын илтгэх урлаг

-Баримт нь ихэдсэн яриа
шүлсэндээ хахаад, асахгүй байгаа зуухтай адил
-Өргөлтийг нь буруу дуудах нь
үгийг гуйвуулж хазгай хэрэглэсэнтэй адил сонсгслыг доромжилох явдал.

Сайн уу ааваа. Би ирлээ

Энэ товарищ манай Бат-Эрдэнэ аваргыг бараагүй л юм даа

Миний төрсөн нутаг

Харуул Алтайн ус нь

Хадаа дагаад урсана

Хан буурал аав минь

Хангинан дуулж суудаг...

БНУлс тунхагласан өдөр

Бидний ардын эрхтэй хэмжээт цаазат улсыг тэргүүлж байсан богд Жавзандамба хутагт хаан олноо өргөгдсөний 14 дүгээр он 4 дүгээр сарын 17-ний өдөр нэгэнт таалал төгссөн учир мөнөөхөн 11-р онд олноор хувьсгал үүсгэн, гадаадын харгисуудаг харьяат орон нутгаас хөөн гаргаж, дотоодын эзэрхэг байдлыг устгаж нэгэнт зоригоо олон ард түмний ашиг тусад нийлүүлэхийн тулд, хувьсгалын ардын сонгон байгуулсан Засгийн Газраас:НЭГ. Богд хааны тамгыг Засгийн Газар шилжүүлэн залж хадгалах.ХОЁР. Харьяат улсад Бүгд Найрамдах Ардын Засгийг явуулж, да жунтан гэдэг Ерөнхий даргыг сонгохгүй, улсын бүх дээд эрхийг Улсын Бага хуралд ба мөн хурлаар сонгогдсон Засгийн газар хадгалахГУРАВ. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын засгийг явуулах их баярыг жил бүр 6 сарын шинийн 6-ний өдөр улсын баяртай хамтатган явуулахДӨРӨВ. Олноо өргөгдсөн гэдэг оны цолыг мөнхүү өдрөөс эхлэн Монгол Улсын 14 дүгээр он гэж халахаар тогтжээ. Одоо Улсын Их Хурал анх удаа хуралдаж тийнхүү Засгийн газраас тогтсон явдлыг зөвшөөрөн батлаад, Бүгд Найрамдах ардын эрхтэй Монгол Улсын үндсэн хуулийг зохион баталж, дор жагсаан бичсэн тул энэхүү үндсэн хуулийг төв газрын ба орон нутгийн олон яамны эрх баригчдаас зарлан ухуулж бас олон албаны газар ил тавьж үзүүлбэл зохино.Бас энэхүү үндсэн хуулийн гол тогтоолуудыг олон сургууль ба цэргийн ангид зааварлан сургах явдлыг Их Хурлаас Ардын засгийн газар даалган гүйцэтгүүлэхээр тогтов

Миний халуун ам бүл

Намайг Дүгэржавын Алимаа гэдэг.

Тэртээ 1975 оны 03 сарын 04-нд алс баруун хязгаар Ховд аймгийн Зэрэг сумын малчин Дүгэржавын гэрт нэгэн цовоо охин мэндэлсэн нь би байжээ. Бусдын адил сумын дунд сургуулиар дамжиж явсаар 1993 онд их сургуулийн босгыг алхаж билээ.

1999 онд ханьтайгаа анх танилцаж байв. Манай хүн тэр үед сургуулиа надаас нэг жилийн өмнө төгсчихсөн байлаа. Бид хоёр тэр жилийнхээ 09 сард тусдаа гарч 2000 онд охиноо төрүүлсэн, 2005 онд хүү төрүүлсэн Одоо ам бүл дөрвүүлээ, аз жаргал баяр баясгалантай сайхан амьдарч байна. Манай нөхөр гадаад хэлний багш . ХИС-д багшилдаг. Охин Анусэцэн цэцэрлэгт, хүү Ананд 1 настай, гэртээ

Товчхондоо нэг иймэрхүү...

Элбэгдорж

ХVЧ

Цахиагийн ЭЛБЭГДOРЖ

Мильтoн Фридман таалал тєгсчээ. Yгvй, тийм байх ёсгvй дээ. Би саяхан л євгєнийг Сан Франциско хотын тєв дэх “Four Seasons” буудлын vvд­нээс хань Рєvзтэй нь цуг таксинд суулгаж єгч байсан юм.Америкчуудын дундаас “зууны хvн” гэж нэр­лэгдсэн тэр шавилхан євєєгєєс “Таны унаа ойрхон байгаа юу” гэж асуухад “Энэ хотод маши­наар яахав, бид хоёр таксинд суугаад явчихнаа” гэж билээ.ХХ зуун ард тvмнийхээ ємнєєс бvхнийг шийдэх гэсэн “эх оронч”- дын учруулсан зов­лон­гоор дvvрэн байж. Комму­нис­тууд, нацистууд бvхэл бvтэн ард тvмний хувь заяагаар тоглоод зогсоогvй юм. Америк, Англид хvртэл нийгмийн амьд­ралд тєр гvнз­гий оролцох vзэл нэг vе газар авч байлаа. Хэт улайрсан нь Марксын нэр бари­на. Арай хєх нь Кеинсийг тугаа бол­гоно. “Зардлыг нэмж, хvv, vнэ, цалинг зохицуулж, ажил­гvй­дэл, инфляцтай тєр л хам­гийн сайн тэмцэж чадна” гэж тє­рийн тэр чадлыг хэн нь илvv­тэй харуулах вэ? гэсэн урал­дааны хєлд капиталист ер­тєнц хvртэл vрэгдэж байсан vе. Єнгєрєгч зууны эхний, эрх чєлєєний vзлийн хамгийн нэр­тэй хамгаалагч аугаа Людвик фон Мизэс хvртэл арга нь барагдаж байсан цаг даа. Австрийн эдийн засгийн алдарт сур­гуулийн єрсєлдєгч­гvй лидер байсан тэрээр “Энэ улс тєрийн нэр томъёо хvр­тэл тэнэг юм. Хэн Гит­лерийг “баруун”, хэн Ста­линыг “зvvн” гэх юм бэ? Хоёу­лаа л адилхан хvчир­хийлэг­чид байна” гэж 1940 онд би­чиж байлаа.Тvvний гарын шавь Фред­рик Хаек 1944 онд “Боолчлолд хvрэх зам”-аа бичиж хvний “хvчтэй гар”-ын vнэн нvvр ца­райг илчилсэн. Эрх чєлєєний тєлєє либерал эдийн засаг­чид чадлаараа тэмцэж бай­лаа. 1947 онд Хаекийн зохион байгуулсан нэгэн уулзалтад Чикагогийн эдийн засгийн сургуулийн залуухан проф­ессор Мильтон Фридман орол­цов.-Анх удаа хил алхаж авар­гуудтай нvvр тулж билээ. Профессор Мизэс намайг хурал даргалж ядаж байхад, “та нар бvгд социалистуудын овоолго” гэж хэлээд хурал орхиод гарлаа. Тэгэхэд би их цочирдож бас их зvйл ойлго­сон гэж хожим тэр дурсаж байв. Тэр даруухан мэтгэл­цээнд оролц­сон олон хvн хожим нь хvн тєрєлхтнийг хvний боолчлол, засаг намын эрхшээлээс авар­сан чєлєєт vзэл санааны авар­гууд болц­гоосон.Мильтон Фридман гуайтай хоёр удаа тухтайхан уулзах боломж надад тохиож билээ. Хоёуланд нь 74 жил тvvнтэй тостой тогоонд хошуу холбо­сон Рєvз гуай хамт байсан. Хєєрхий тэр сайхан эмээ одоо их л ганцаардаж байгаа байх даа. Тэр хоёр гэрт ч, гадаа ч хаа л бол хаана хамт байдагсан. Рєvз бол ФридЕманд охин Жанет, хvv Давид хоёрыг нь тєрvvлж єгсєн элбэрэлт хань тєдийгvй, тvv­ний vзэл санаанд хамгийн их нєлєє vзvvлсэн, хамтарч олон бvтээл туурвисан эрдэм­тэн хvн. “Бид хоёр єєр хvн боловч, бидний карер нэг, гэж эмээ ярьдагсан.Миний ярихыг тэр хоёр тун тэвчээртэй сонсоно. Мон­гол­чуудын цагаан морин жилийн тvvхийг яриулаад “гайхамшигт тvvх” гэж дуу алдаж байж билээ. Эрх чєлєєг дээдэлсэн миний ард тvмний тvvх тэдний сэтгэлд нэн ойр­хон. Фридман гуай номоо надад дурсгахдаа “May Mongolia Prosper” буюу “Монгол хєгжих болтугай” гэсэн ерєє­лийн vг бичиж єгсєн юм. Тvvний тэр алдарт бvтээл “Хувь заяа­гаа сонгох нь” нэртэйгээр Баабар, тvv­ний гэргий Амар­санаа хоёрын орчуулгаар мон­гол тvмний хvртээл болсон.Хожим, Атлас инсти­тутийн 25 жилийн ойд хамт оролцож, нэг ширээнд сууж таарсан юм. Євгєн надтай гар барингуутаа “Монголын гайхамшигт тvvх vргэлжилж байна уу” гэж зу­заан шилний­хээ цаанаас нvдээ эргэлдvv­лэн асууж билээ. Тэр гал цогтой євгєний нvд одоо ч миний ой тойнд ассаар байна.“Их удирдагч” хэмээх хvний адгууд ирдэг явдаг аж. Харин дандаа vлддэг vзэл санаа гэж байх. Тэр бол эрх чєлєєний vзэл юм. Мильтон Фридман зєвхєн чєлєєт эдийн засгийн онолч байгаад зогсоо­гvй, эрх чєлєєний тєлєє насан турш­даа тууштай тэмцсэн юм. Тэр эрх чєлєєний vзлийн тээгч бус харин тvvнийг бv­тээл­чээр илэр­хийлэгч бас хэрэгжvvлэгч бай­сан. Аме­ри­кийн нэлээд зєрvvд Ерєнхийлєгчийн бодлыг Фрид­­ман єєрчилсєн тvvх байдаг. Нихон, Форд, Реиган гээд тvvний зєвлєж байсан гурван Ерєнхийлєгчийн хэл­сэн vг, хэрэгжvvлсэн бод­логод Фрид­маны vзэл санаа, нєлєє илт ажиглагддаг. Тэр номын нєхєд­тэйгєє онолын хэлээр, жирийн хvмvvстэй хvний хэлээр энгийн ярьж чаддаг байлаа. “Би эдийн засаг ойлгохдоо муу, харин Фридманы яриа ойлгогдоод байна” гэж нэг Ерєнхийлєгч хэлж байсан нь саяхан. Хvн vргээдэг хvн гэж бай­хад, хvн дагуулдаг хvн гэж байх. Сая сая хvний хараал зvхэл, vзэн ядалтыг дууддаг нэгэн байхад, тэдний итгэл бишрэл, сэтгэл зvрхийг эзэмд­сэн нэгэн бас байх. Харин Мильтон бол эрх чєлєєг эрхэмлэгч хvн бv­рийн сэтгэл зvрхэнд амьддаа асч чадсан зул юм. Ийм хvчийг тоогоор илэрхийлэх хэцvv. Бvхэл бvтэн тив, улс тvмнийг дагуу­лагч хvчийг юугаар ч илэр­хийлэх билээ дээ. Жижигхэн Фридман АНУ-ын мєнгєний бод­ло­гын стандартыг 50 жи­лийн ємнє тогтоосон нь одоо ч зєрчигдєєгvй хэвээр байна. Тєрийн оролцоо, мєнгєний vйлдвэрлэлээр улс хєгждєг­гvйг тэр нотолсон. “Би доллар хэвлэдэг машиныг, доллар хэвлэж байхад нь кнооп дарж нэг удаа зогсоож билээ” гэж євгєн бахархалтай хуучилдаг­сан. Нэгдсэн Улсын мєнгєний бодлогыг 19 жил атгасан тvv­ний олон жилийн найз Алан Греенспэн “Эдийн засгийн салбарт Нобелын шагналтан олон тодорсон. Харин домог болсон нь Фридман” гэж хэлсэн байдаг.Фридман зєвхєн эдийн засгийн салбарт бус эрvvл мэнд, боловсрол, даатгалын салбарт хvртэл сонгох эрх чєлєєг нэвтрvvлж чадсан. Америкийн армийн шинэчлэл мєн тvvний нэртэй холбогд­дог юм. Аль 1962 онд бичсэн тvvний “Капитализм ба Эрх чєлєє” номонд дээрх vзэл санаа тусгалаа олсон байдаг. Yнэндээ Америкийг хувьсгагч хvч нэг vе засаг ч биш, Пента­гон ч биш Фридман байлаа. “Та Америкийг єєр­чилсєн, одоо дэлхий таны­хаар єєрчлєгдєж байна” гэж тvvнд зориулан зоог барьж байхдаа Ерєнхийлєгч бага Буш хэлсэндэг.Тэр хувьсгагч хvч, эрх чє­лєє­ний vзлийн ємнє хамгийн хаалттай орон, хатуу хана хэрэм, хил хязгаар хvртэл тэсээгvй. 1970-аад оны дунд vеэс Чилийг Фридман єєрєє, тvvний лекцийг сонссон “Чи­ка­­го­гийн хєвгvvд” Пиночетын танкны гинж дороос босгож ирсэн. Одоо бол Чили дэл­хийд хам­гийн хурдтай хєгжиж бай­гаа долоон эдийн засгийн нэг хэвээр байна. Манай ємнєд хєршийн удирдагчид хvртэл євгєнтэй уулзаж санал зєвлєл­гєєг нь авч байсан гэдэг. “Чєлєєт эдийн засгийн жинхэнэ биежсэн хєгжлийг vзэх гэвэл Хонгконг яв” гэж Фридман хэлсэн байдаг. Тє­рийн зєвлєх нь байж Хонг­конгийн гайхамшгийг бv­тээ­хэд євгєн багагvй цагаа зар­сан болоод ч тэр vv Хонг­конгод тэр ер бусын ханддаг байлаа.Фридманы “хvvхдvvд” Оро­сын, Боливын, Польшийн эдийн засгийг хvний харалган бод­логын нуранги дороос босго­ход биечлэн тусалж байлаа. Нэг хvний жишээ тvмэн хvний дуурайл болж, нэг орны ам­жилт­тай жишээ бусдад газрын хол ойр ялгал­гvй нєлєєлж байлаа. Олон олон орноос євгєн Фридманд хандан “Танд баярлалаа, бидний гарт таны ном байлаа” гэсэн нялуун vгтэй талархал ирсээр байсан гэдэг. Тvvний vзэл санаа капита­лиз­мыг бас єєрчилсєн юм. Английн социалист болтлоо хувирсан эдийн засгийг єєрч­лєх­дєє Тетчерийн 12 жил барь­сан гол номлолын нэг нь Фрид­маных байсан. Тэрээр улсын татаасыг зогсоож, тєсвийн зард­лыг танаж, эдийн засгийнхаа гол тулгууруудыг тєрийн мэд­лээс гаргаж чадсан. Ингэж тємєр хатагтай Английг дам­пуурал доройт­лоос аварсан юм. Реиган “Шинэ хэлцэл”-ээс хойш vе vе хямарсаар байсан Америкийг єєрчлєхдєє Фрид­маны 1979 онд бараг єєрт нь зориулж бичсэн номлолыг ягштал барьсан байдаг. “Фрид­мантай уулзаагvй бол Реиган сон­гуульд ч ялахгvй, хvйтэн дайнд ч ялахгvй байсан юм” гэж тvvний хамгийн ойрынх нь зєвлєх дурссан байдаг. Yнэндээ хvйтэн дайныг ялсан хvч бол Реиган ч биш, Америк ч биш юм. Тэр тусмаа уг дайны ялалтын итгэл болсон цэрэг армийн хvч, тив алгасгагч пуужин, эсвэл атом цємийн олон бємбєг ч биш юм. Тэр бол эрдэнэт хvний єчvvхэн биед багтах эрvvл ухаан, эрх чє­лєєний vзэл юм. Тэр vзлийн жинхэнэ луужин нь нэг vе євгєн Фридман байлаа. Зєвлєлт засгаас хvчтэй тэр жижигхэн євєє дутагдал гэж харсан зvйлийн­хээ хажуугаар дуугvй єнгєр­дєггvй нэгэн байлаа. Тэр аливаа нийгэмд хэцvv асуу­дал болох “ажилгvйдлийг ший­­дэхэд засгаас мєнгє гаргах хэрэгтэй” гэсэн Кэйн­сийн онолыг насан туршдаа зєвшєєрч чадаагvй юм.Нэг удаа Фридман гуай урт шуудуу ухаж байгаа хэсэг хvнтэй таарчээ. Бvгд хvрз барьчихсан л газар сэндчиж байх юм гэнэ. Цаана нь газар ухахад зориулсан хvчит текник зvгээр зогсож байдаг. “Яагаад техникээр энэ ажлыг хийхгvй байгаа юм бэ” гэж Фридманыг асуухад, тэр ажлыг хариуцсан дарга, -Гар ажиллагаа хэрэглэс­нээр олон хvн ажилтай болж, ажил­гvйдэл буурах ня­гуур­тайг тvvнд тайлбарлажээ. Євгєн олон ч юм хэлсэнгvй, “Тэгвэл наадуулдаа хvрз биш, халбага бариул” гэж хэлчихээд хээв­нэг алхсаар холдсон гэдэг. Нийгмийн баялгийг чєлєєт зах зээл, чєлєєт vйлдвэрлэл бvтээдэг болохоос биш, засаг мєнгє, тушаал заавар гаргаж, засаг хvнд ажил єгч бvтээ­дэггvй юм гэж тэрээр vздэг байв.Эрх чєлєєг ємгєєлєгчийн зам амар байгаагvй. 1976 онд Стокгольм хотын ёслолын тан­химд Фридман Нобелийн шаг­налаа Шведийн хаанаас гар­дахаар босоход заалны арын эгнээнээс тvvнийг эсэр­гvvцэгч нэг залуу “Фридман эндээс зайл” гэж хамаг хv­чээ­рээ хаш­гирсаар цагдаа­гийн­ханд чирэг­дэн гарсан байдаг. Нобелийн шагнал гардуулах vеэр гарсан цорын ганц гэж хэлж болох энэ хэргийн талаар хожим сур­валжлагч асуухад тэрээр “Аа тэр vv, Нобелийн шагналтай надад ирсэн нэмэгдэл” гэж хариулсан байдаг. Фридман, Рєvз хоёр бай­шин­гаа хаана барих тухай удаан санал зєрсєн гэдэг. “Энэ болохоор єндєрлєг газар уулан дээр байвал дээр гэнэ, би болохоор далайд ойрхон бол сайхан” гэж зєрдєг байлаа гэж Рєvз гуай хуучилж билээ. Тэр хоёрын хамгийн байх дуртай газар нь далайн эргийн нэг єндєрлєгт барьсан хувийн байшин нь. Тэр хоёр хэн ч “манай євєє, эмээ” гэж андуур­маар хачин элэгсэг буурлууд. Тэр хоёр хvн тєрєлхтєнд да­лай шиг тус хvргэсэн. Нэг нь 94 насныхаа ануухан сvvдэр дор мєнх нойрсчээ.2006.11.21

Баабар

ЗОЛБИН НОХОЙН ГЭДЭС ШАР ТОС ТОГТООДОГГVЙН УЧИР

Эмээгийн яриа. Жараад оны vед нэгдэлжvvлэхэд ядуу нь эхэлж элсчээ. Дараа нь малтай улсыг хvчээр элсvvлж хєрєнгийг нь хураан тараасан байна.Олон хvvхэдтэй ар­чаа­гvй нэг айлд гурван толгой даалимба бас бус юм ног­дож. Гэртээ ч оруулсангvй хаяандаа хєг­лєрvvлсэн ба хэрэг болохоор нь цуу татаад л тогоогоо ч арчина, бvс хийнэ, хєлєє ч орооно. Гадаа норно, илжирнэ, ямаа иднэ. Сvvлд дуулахнаа тэр айл хэзээ ч єєдлєєгvй.Танилын яриа. Маартын наймнаар олон хvvхэдтэй айлд эхийн одонгийн мєнгє бєєнєєр нь єгнє. Тэднийх дэлгvvрт байгаа аль vнэтэй бэлэн зvйлс болох нарийн боов, хиам, консерв авчран долоо хоног наргина даа. Тэгээд дараагийн маарт хvр­тэл хагас єлсгєлєн. Тєрийн буянаар нэг хоног цадав.Зурагтын яриа. Майкл Тайсон ядуу хорооллоос га­рал­тай боловч олон удаа боксын дэлхийн аварга болж нийтдээ 200 гаруй сая доллар олжээ. Асгаж цутган баярхаж хэдэн жил шуугиулсны дараа тэрээр ихээхэн єрєнд оров. Одоо тэрээр єрєє тєлєхийн тулд газар газар очин рингэнд зо­дуулж явна. Их мєнгєнєєс болж зодуулав.Найзын яриа. Тээр жил би Баянхонгорын ямаа ихтэй нут­гаар очсон юм. Ноолуурын vнэ ч овоо, зуншлага ч даж­гvй. Аль ч айлд орсон баярхаж сагсалз­сан яриа. Айл болгон хоёр машинтай, хvнээсээ олон мо­то­­цикльтой. Ханын хєшгєє алтанбулаг хивсээр орлуулсан тєдийгvй мєн хив­сийг шалан дээрээ давхарлаж хулдсан, зуухны ємнvvр нь шатаад цоорчихсон. Нэг су­ман дээр цагдаа, согтуу мо­то­цикл­ьчин хоёр маргалдаж байна. “єєрийн­­хєє унаагаар согтуу явахад яадаг юм. Чи муу хvний хєрєнгє хураана гэв vv. Хэнд ч хэрэггvй бол­гоод єгье л дєє. Хэдэн ямаа­ны нуруу маажаад л энийг олдог юм” гээд согтуу эр банкаа онгойлгоод шvдэнз зураад хийчихдэг юм байна. Тэр нутгаар ноднин орлоо. Ихэнх нь модоо бариад нинжа болно гээд арилчиж. Ган гачиг хэдэн жил нvvрлэж, цєєн мал­тай vлдсэн нэг нь чааваас газар царайлчихсан, дайраад гарах хvнийг ганц нэг гоймон, боов vлдээх болов уу гэсэн харцаар угтана. Ямаанаасаа болж яд­рав.Валютын сангийн яриа. 1973 оны нефтийн vнийн огцом єсєлтєєр хам­гийн хохирсон улс Нигери боллоо. Баялаг нефьттэй энэ орон гэнэт буй болсон мєнгєє­рєє цалин тэт­гэвэр нэмэх, шинэ нийслэл барих, мянганы зам барих зэрэг vнэ єртєг ихтэй олон тєсєл зэрэг зэрэг хэрэгжvvлж эхэлжээ. Дутсан мєнгийг нефтиэр барь­цаалан санхvvжvvлж байв. Гэвч наяад оны vед нефьтийн vнэ эргээд унахад Нигери асар их єртэй болов. Тєслvvдээс ганц нь ч хэрэгжиж дууссангvй. Цалин эргэж буурсан, ажлын местийг хєрш орныхон эзэл­сэн зэргээс болж гадаад бо­лон дотоод хямрал vvсэж, улмаар угсраагаар тєрийн эргэлт болж, зарим газраа иргэ­ний дайн, овог отог хоо­рондын мєргєл­дєєн vvслээ. Судлаачдын vзэж байгаагаар нефьтийн vнэ ингэж огцом єсєн гэнэтийн их мєнгє­тэй болоогvй бол Нигери жам хєгжлєєрєє дэвшилд хvрэх бололцоотой байжээ. Нигери улс улам харлав.Дэлхийн банкны яриа. Болив нь манай гаригийн хамгийн баялагтай орны нэг юм. Гэвч энэ оронд дунджаар жилд нэг болдог тєрийн эргэл­тээр гарч ирдэг Засгийн газ­рууд болон завсар зайнд нь сонгуулиар буй болдог Зас­гийн газруудын аль нь энэхvv асар их баялгийг зєв ашиг­лаж чадсангvй. Аль ч Засгийн газар энэ оронд нэгэнт тогтон буй болсон авлигын сvлжээ­ний єргєтгєгч, vргэлжлvvлэгч, єєрєє нэг хэсэг нь болж бай­лаа. Байгалийн хишиг асар их баялаг авлигад явахаас гадна эдийн засгийн ямар ч ач холбог­дол vгvй мєртєє сvр дуулиан болсон дэд бvтцэд зарцуулаг­дана. Дэд бvтэц ба­рих нь єєрєє авлигыг гааруу­лах механизм болжээ. Энд дэлхийн хамгийн єндєрт ба­ригд­сан тємєр зам, хурдны авто зам Андын нуруу­ны оргилоор сvлжинэ. Бо­ловс­рол­доо хэзээ ч анхаарч бай­гаа­гvй энэ орны хvний хєгж­лийн индекс дэлхийн хамгийн бага vзvvлэлттэй. Бичиг vсэг vл мэдэх явдал 50 хувь, дундаж наслалт 49, нэг хvртэл хvvх­дийн vхэл 70 промиль гэх мэт. Хvнд ногдох ДНБ маш бага. Саяхан сонгуулиар гарч ирсэн vйлдвэрчний зvтгэлтэн-Ерєн­хийлєгч энэ бvхний бу­рууг гадаадын хєрєнгє оруу­лагч­дад тохож тэднийг хєєж эхэллээ. Дотоодын хямралаа гадагш нь чиглvvлэхийн тулд Чааваас, Кастро нартай ний­лэн АНУ-ын эсрэг фронтод нэгдэв. Болив улс бvр болив.ОРТ телевизийн яриа. Нефтийн vнийн єсєлтєєр буй болсон мєнгєєр нийгмийн олон арга хэмжээ авсны дотор ахмад настнуудад эмийг нь vнэ тєлбєргvй ний­лvvлэх болсон билээ. Энэхvv гэнэтийн их мєнгєний vлэмж хэсэг нь тvгээл­тийн тогтцоор ороод алга болжээ. Энэ мєн­гийг ашиг­ладаг зохион бай­гуулалттай бvлэгт олон том­чууд оролцсон байна. Эх орны бvтээгдэ­хvv­нээр ний­лvv­лэх байтал гадаа­даас хуурамч эм оруулж ирж тvv­нийхээ vнийг олон дахин єсгєн баримтжуулжээ. Тэртэй тэргvй ахмад настнуудын ихэн­хэд vнэгvй эм очсонгvй. Нийт­дээ 56 тэрбум рубль завшсан уг бvлгийн толгой­логч 14 этгээдийг сая барив­чиллаа. Засгийн нэрээр зав­шив. УИХ дахь яриа. Монгол Улс тvvхэндээ тохиолдож байгаа­гvй их баялгийн ємнє ирлээ. Байгалийн баялгийн vнийн єсєлтєєс болж ДНБ 30 хувиар ихсэв. Оны эцэст тєсвийн илvvдэл хоёр тэрбум тєгрєг болов. Гишvvд дараа оны тєсєв хэлэлцэхдээ дууд­лага худал­даанд орсон най­маачид шиг загнана. Хvvхэд бvрд 10 мянган тєгрєг єгнє гэж нэг хэсэг нь дайрна, нєгєє хэсэг нь ширээн дээрээ 20 мянга гэсэн бичиг гарган тавьжээ. Баянхонгороос уг­шил­тай нэгэн шинэ баян 100 мянгаар дуудаж байж ард тvмнээ харж vзэгчдийн тvрvv магнай боллоо. Маргааш нь сайд мяндагтай бас нэг панз­чин настай болон ажилгvй байгаа хvмvvст vvнээс их мєнгє зvгээр тогтмол єгч байх санал зурагтаар дэвшvvлээд єєрийн салбарын ахмадууд болох малчин тариачин, мах­чин, талхчин явсан улсад єгнє гэж зvтгэлээ. Бvх баг сумыг мян­ганы зам, бумны єндєр хvчдэл, саяны технологиор бvрэн хан­гах байтугай илvv гаргах гэнэ. Монголд нийг­мийн тэтгэмж халамжийн 70 хувь нь зохих эзэндээ хvрэх­гvй байгаа дvн гадаадын судалгаагаар илэр­чээ. Ин­гэхээр мєнгє тараах тутам тvгээгчид илvv ашиг єгдєг гэдгийг эдгээр хулгайч, луй­варчин, мэхчин. авлигачин­гууд сайн мэдэж байгаа. Нэг талаас ард тvмнээ харж vзэх уралдаан, нєгєє талаас vнэн мєн чанар нь биенээсээ илvv гарч луйвар хийх єрсєлдєєн. Анх 10 саяар эхэлсэн УИХ-ын гишvvд тойрог­тоо тараах мєнгє энэ жил 250 сая болж байна. Vндсэн хуу­лийн эрх мэдлийн хуваарь­лалтаар за­хи­ран зарцуулах мэдэл УИХ-д биш зєвхєн Зас­гийн газарт л бий. Гэвч мєнгє vзээд нvд нь улайчихсан тэдэнд хууль мууль ч яамай хэвтэнэ. Ком­пютер дээр ядахнаа хєзєр ч тоглож барахгvй нэгэн мудак хойтон жил зэсийн vнэ 12 мянган доллар болохыг ин­тер­нэтээр орж Лондонгийн бир­жийн мэдээнээс харсан хэмээн сагсалзана. Яндаж болшгvй далай шиг ямар их хоол вэ хэмээн гахай єгvvлнэ. Энэ марзганал эмгэнэл болох хvрт­лээ vргэлжлэх болно. Шинэ баян цээжний євчтэй болж хvний мєнгєєр хvv­дэгнэв.Тvvхээр батлагдсан яриа. Баялгийг зарцуулахад ухаан хэрэгтэй. Тэнэг хvнд баялаг гай болдог. Идлээ, цадлаа, баалаа, мартлаа, єлслєє, турлаа, vхлээ. Хєдєл­мєрєєр буй болсон бая­лаг л ухаалаг зарцуулагддаг. Гуйл­гачин єдєрт олсон юмаа уут­тай нь тогоо руугаа хєн­тєрдєг. Сармагчин нvдний шил олоод бєгсєндєє барьж vздэг. Муу нохойн гэдсэнд шар тос зохи­доггvй.

Илтгэх - урлаг 3

Найрагч байх заяаных
Илтгэгч байх нь зүтгэлийнх
мэдлэггүй иргэн юу ярьсанаа
1. Хамгаалж чадахгүй
2. Итгүүлж чадахгүй
3.Эцэст нь нотлох аргагүй

Илтгэх урлаг-2

-Ялдамхан инээмсэглэл хүлээцтэй зөөлөн ярьдаг
-Хүн хэнд ч таатай сэтгэл төрүүлдэг
-Ёс зүйтэй хүн ухаалаг ярьж чаддаг
-дөчин нас хүрсэн мөртлөө таагүй таагүй сэтгэгдэл төрүүлдэг хүн
-нэгэнт дууссан хүн

Илтгэх урлаг -1

-Хүнийг өөртөө татах гол шинж бол сайхан ярьдаг чадвар
-Сайн үгийн эцэст сайн үйл илэрдэг.
-Хүний сэтгэл зүрхийг эзэмшсэн явдал жинхэнэ явдал мөн.
-Үгийг ямагт зөөлөн нам дор өнгөөр хэлж бай.
-Ус тос 2 шиг тэрсэлдэж биш, сүү ус 2 шиг сүлэгдэн найрч бай.
-